Επιστήμη και Πνευματικότητα: Ένας λανθασμένος διαχωρισμός;

Δημοσιεύθηκε στις 29-07-2016

Όταν μιλάμε για επιστημονικά θέματα, έχουμε ένα αίσθημα σιγουριάς, ένα αίσθημα ασφάλειας ως προς τη γνώση ή την πεποίθησή μας. Μιλάμε για απόδειξη και αναπαραγωγή δεδομένων. «Αυτό δεν είναι επιστημονικά ορθό» λέμε συχνά. Ακόμα συχνότερα ακούγεται η φράση «η επιστήμη έχει αποδείξει ότι ...» Επίσης, πολλές φορές  ακούμε δηλώσεις όπως: «συνηθίζαμε να σκεφτόμαστε ότι (συμπληρώστε την πάθηση) ήταν ανίατη, αλλά στη συνέχεια βρήκαμε τον τρόπο να τη νικήσουμε.»

Επομένως, τι είναι στην πραγματικότητα η απόδειξη, εκτός από κάτι που ενισχύει τα τρέχοντα επίπεδα κατανόησής μας; Αποδεικνύοντας ότι οι προηγούμενες παγιωμένες αντιλήψεις μας ήταν πράγματι εσφαλμένες, βλέπουμε ότι τις είχαμε αποδεχτεί χωρίς αποδείξεις, είχαμε δεχτεί ότι οι μέθοδοι της επιστημονικής έρευνας ήταν επαρκείς και πλήρεις, αλλά στην πραγματικότητα ήταν ακριβώς αυτό – παγιωμένες αντιλήψεις που είχαν υπερεκτιμηθεί.

Αν μιλήσετε ιδιαιτέρως με ένα μεγάλο αριθμό γιατρών, για παράδειγμα, θα  παραδεχτούν πως συχνά η προσέγγισή τους στην θεραπεία μιας νόσου βασίζεται και σε υποθετικά σενάρια. Πόσο συχνά έχετε ακούσει τους φίλους σας να αναφέρουν ότι ακολουθούσαν μια θεραπεία για κάποια πάθηση ή ασθένεια, αλλά είχαν μια ανεπιθύμητη αντίδραση, ή ότι η θεραπεία δεν είχε κανένα αποτέλεσμα, και έτσι κατέφυγαν σε μια νέα μέθοδο; Η διαδικασία «δοκιμής και λάθους» θα μπορούσε να ονομαστεί η «τέχνη» της ιατρικής, σε αντίθεση με την «επιστήμη» της πρακτικής, γεγονός που υποδηλώνει ότι ένα μέρος της διαδικασίας, τουλάχιστον, είναι ένα μείγμα διαίσθησης, προαισθήματος και εμπειρίας. Και ακόμα περισσότερο όταν όλα τα άλλα αποτυγχάνουν, πολλοί γιατροί και ασθενείς επιλέγουν την προσευχή ως έσχατη λύση.

Αυτή τη στιγμή, ορισμένα από τα θεμελιώδη δόγματα της Φυσικής επανεξετάζονται και ορίζονται εκ νέου στις αίθουσες των μεγάλων ιδρυμάτων και των παγκοσμίου φήμης εργαστηρίων. Βασικές παραδοχές, όπως ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής (όντως υπήρχε μια κατάσταση χαμηλής εντροπίας κατά τη στιγμή της Μεγάλης Έκρηξης; Ποια είναι η πραγματική λειτουργία της βαρύτητας;), είναι υπό αμφισβήτηση από διακεκριμένους φυσικούς επιστήμονες όπως ο Sir Roger Penrose. Πρέπει να αναρωτηθούμε, όχι μόνο πού είναι οι πραγματικές διαφορές μεταξύ επιστήμης και πνευματικότητας, αλλά και πού βρίσκονται οι διασταυρώσεις και οι επικαλύψεις. Θα μπορούσε να είναι κάτι περισσότερο από ένα θέμα της συνήθους σκέψης που μας κάνει να διαχωρίζουμε τους δυο τομείς, σκέψεις που δημιουργήθηκαν και υποστηρίχθηκαν από πολιτισμικά κοινές πεποιθήσεις; Οι κοινότητες στις οποίες ανήκουμε, είτε είναι θρησκευτικές, γεωγραφικές, ακαδημαϊκές ή εμπορικές, συμβάλλουν στη διαιώνιση της μη εξετασθείσας ομαδικής σκέψης. Ο βραβευμένος με Νόμπελ κβαντικός φυσικός Neils Bohr είπε κάποτε: «Το αντίθετο μιας ψευδούς δήλωσης είναι αυτή που είναι αληθής, αλλά το αντίθετο μιας μεγάλης αλήθειας θα μπορούσε κάλλιστα να είναι μια άλλη μεγάλη αλήθεια.»

Θα μπορούσε να ισχύει ότι η επιστήμη και η πνευματικότητα είναι μόνο δύο όψεις του ίδιου νομίσματος «ντυμένες» με διαφορετικά ρούχα; Μήπως είναι διαφορετικά μονοπάτια στο ίδιο βουνό, που προορίζονται να συναντηθούν στην κορυφή; Τι θα συνέβαινε αν μία ημέρα συνειδητοποιούσαμε ότι και οι επιστήμονες και οι πνευματικοί αναζητητές έχουν οδηγηθεί από την ίδια βαθιά επιθυμία να κατανοήσουν και να λύσουν τα ίδια Μεγάλα Μυστήρια; Ότι στην πραγματικότητα ήταν ανέκαθεν «ξαδέρφια», «αδέλφια από μια άλλη μητέρα», και ο διαχωρισμός βρέθηκε να είναι απλώς μια ψευδαίσθηση, μια απλή έλλειψη κατανόησης.

Ανοίγοντας το μυαλό μας στις δυνατότητες που υπάρχουν πέρα από την όρασή μας, επιδεικνύουμε περιέργεια, πίστη σε μια ιδέα, πρόθεση, διαίσθηση, δημιουργικότητα και δέσμευση ώστε να περπατήσουμε στο άγνωστο. Δεν μπορεί καθεμιά από αυτές τις ιδιότητες να ειπωθεί για να περιγράψει τόσο τη ζωή της επιστημονικής έρευνας, όσο και αυτή της πνευματικής αφοσίωσης; Υπάρχει αξία στο να σκεφτόμαστε συλλογικά και όχι δυσδιάκριτα, ολιστικά και όχι διαχωριστικά. Ο στόχος δεν είναι να ομογενοποιήσουμε την όμορφη πολυπλοκότητα του Σύμπαντός μας, αλλά μάλλον να κατανοήσουμε καλύτερα, να εκτιμήσουμε, ακόμα και να αλληλεπιδράσουμε με την πολύπλευρη αλλά θαυμάσια συνεκτική φύση του Όλου. Υφαίνοντας τους δύο τομείς μαζί δημιουργούνται συνεργιστικές δυνατότητες που απλά θα μπορούσαν να πάνε την ανάπτυξή μας ως ανθρώπινη φυλή πιο πέρα, πιο γρήγορα και αποτελεσματικά, δημιουργώντας ταυτόχρονα περισσότερη αρμονία και χαρά.